Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) γεννήθηκε από την αποτυχία της Κοινωνίας των Εθνών να αποτρέψει τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στους 80 χρόνους ύπαρξης έχει αποτρέψει σε σημαντικό βαθμό την επανάληψη παγκόσμιας σύρραξης, αν και έχει επικριθεί έντονα για την αναποτελεσματικότητα του Συμβουλίου Ασφαλείας σε περιφερειακές κρίσεις.
Η Γενική Συνέλευση
Η Γενική Συνέλευση είναι το «κοινοβούλιο» του ΟΗΕ. Συνεδριάζει στη Νέα Υόρκη και κάθε κράτος μέλος έχει μία ψήφο — από τις ΗΠΑ ως το Νάουρου.
Συνεδριάζει σε τακτική σύνοδο τον Σεπτέμβριο, με την παρουσία ηγετών 193 χωρών. Τα ψηφίσματά της είναι μη δεσμευτικά για τα κράτη μέλη — έχουν μόνο πολιτική και ηθική βαρύτητα.
Η Γενική Συνέλευση εγκρίνει τον προϋπολογισμό του ΟΗΕ, εκλέγει μη μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας και διορίζει τον Γενικό Γραμματέα.
Το Συμβούλιο Ασφαλείας
Το Συμβούλιο Ασφαλείας είναι το πιο ισχυρό όργανο. Έχει 15 μέλη — 5 μόνιμα και 10 εκλεγόμενα για διετή θητεία.
Τα πέντε μόνιμα μέλη είναι οι νικητές του Β’ Παγκοσμίου: ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, Ρωσία, Κίνα. Καθένα έχει δικαίωμα βέτο — μπορεί να εμποδίσει οποιαδήποτε απόφαση.
Τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας είναι δεσμευτικά για όλα τα κράτη μέλη. Μπορούν να επιβάλουν κυρώσεις, εμπάργκο, στρατιωτική επέμβαση. Είναι το μοναδικό όργανο που έχει αυτή την εξουσία.
Το βέτο και τα όριά του
Το δικαίωμα βέτο είναι η μεγαλύτερη δομική αδυναμία του ΟΗΕ. Όταν τα συμφέροντα μιας μεγάλης δύναμης απειλούνται, αυτή μπλοκάρει αποφάσεις ακόμα και υπέρ της παγκόσμιας ειρήνης.
Από το 1946 έχουν χρησιμοποιηθεί πάνω από 300 βέτο. Η Ρωσία (και πριν η ΕΣΣΔ) και οι ΗΠΑ είναι οι πιο συχνοί χρήστες. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις διεθνολογικών αναλυτών, το βέτο παρέλυσε τον ΟΗΕ σε κρίσιμες κρίσεις — Συρία, Ουκρανία, Παλαιστίνη.
Το Διεθνές Δικαστήριο
Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης είναι το δικαστικό όργανο του ΟΗΕ. Επιλύει διαφορές μεταξύ κρατών — μόνο όταν και τα δύο μέρη συμφωνούν να υποβληθούν στη δικαιοδοσία του.
Έχει 15 δικαστές από διαφορετικές χώρες. Τα κράτη μπορούν να προσφύγουν για διαφορές συνόρων, κυριότητας, ναυτιλιακού δικαίου. Οι αποφάσεις είναι δεσμευτικές αλλά δεν υπάρχει μηχανισμός εκτέλεσης.
Προτεινόμενα
Ο Γενικός Γραμματέας
Ο Γενικός Γραμματέας είναι το ανώτατο διοικητικό στέλεχος του ΟΗΕ. Διορίζεται για πενταετή θητεία, με δυνατότητα ανανέωσης. Εκπροσωπεί τον ΟΗΕ διεθνώς.
Από τον Τρίγκβε Λι (1946) ως τον σημερινό Αντόνιο Γκουτέρες, οι Γενικοί Γραμματείς προσπαθούν να ισορροπήσουν μεταξύ μεγάλων δυνάμεων και αναπτυσσόμενων κρατών. Συνήθως επιλέγονται από μικρότερες χώρες για να αποφεύγονται γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις.
Οι ειδικευμένοι οργανισμοί
Πέρα από τα κύρια όργανα, ο ΟΗΕ διαθέτει δεκάδες ειδικευμένους οργανισμούς. Ο WHO (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας), ο UNESCO για παιδεία και πολιτισμό, ο UNICEF για παιδιά, η FAO για διατροφή, ο UNHCR για πρόσφυγες.
Αυτοί οι οργανισμοί έχουν πιο τεχνικά αντικείμενα και συχνά πιο αποτελεσματικούς μηχανισμούς δράσης. Σε επιδημίες, ο WHO συντονίζει την παγκόσμια απάντηση. Σε ανθρωπιστικές κρίσεις, η UNHCR κινητοποιεί δεκάδες χιλιάδες εργαζόμενους πεδίου.
Οι αποστολές ειρήνης
Οι μπλε κράνη του ΟΗΕ — peacekeeping forces — είναι από τα πιο ορατά εργαλεία. Σήμερα υπάρχουν περισσότερες από 12 ενεργές αποστολές με 70.000 στρατιώτες από διάφορες χώρες.
Στις διαδρόμους της διεθνούς διπλωματίας τονίζεται ότι οι αποστολές ειρήνης λειτουργούν μόνο όταν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των εμπολέμων. Όπου επιχειρείται επιβολή ειρήνης χωρίς συναίνεση, οι αποστολές αποτυγχάνουν συστηματικά.
Τα όρια του ΟΗΕ
Ο ΟΗΕ δεν είναι παγκόσμια κυβέρνηση. Δεν έχει στρατό. Δεν μπορεί να επιβάλει αποφάσεις σε αντίθεση με μεγάλη δύναμη. Στηρίζεται στη συναίνεση και την ηθική βαρύτητα.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις διπλωματικών παρατηρητών, η μεταρρύθμιση του Συμβουλίου Ασφαλείας αποτελεί διαρκές ζητούμενο. Οι περιφερειακές δυνάμεις (Ινδία, Βραζιλία, Γερμανία, Ιαπωνία) διεκδικούν μόνιμη θέση. Τα μόνιμα μέλη όμως αντιστέκονται σε αλλαγές που μειώνουν την επιρροή τους.
