Η θαλάσσια κυριαρχία έχει αναδειχθεί ως ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα του 21ου αιώνα. Από τις πετρελαϊκές διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο μέχρι τις διαφορές στη Νότια Σινική Θάλασσα, η ορθή ερμηνεία των θαλάσσιων ζωνών έχει γεωπολιτικές, οικονομικές και στρατιωτικές προεκτάσεις. Η σωστή κατανόηση του διαχωρισμού μεταξύ ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας είναι θεμελιώδης.
Η UNCLOS — το διεθνές πλαίσιο
Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) υπογράφηκε στις 10 Δεκεμβρίου 1982. Τέθηκε σε ισχύ το 1994 και έχει επικυρωθεί από 168 κράτη.
Η UNCLOS αποτελείται από 320 άρθρα και ορίζει συστηματικά τις θαλάσσιες ζώνες, τα δικαιώματα και υποχρεώσεις. Είναι το «Σύνταγμα της Θάλασσας» διεθνώς.
Σημαντική απουσία: οι ΗΠΑ δεν έχουν επικυρώσει την UNCLOS, παρότι αναγνωρίζουν τη γενική ισχύ της. Η Τουρκία είναι από τις λίγες χώρες που δεν έχουν υπογράψει καν.
Η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ)
Η ΑΟΖ ορίζεται στα Άρθρα 55-75 της UNCLOS. Εκτείνεται από τη γραμμή χαμηλής στάθμης ως 200 ναυτικά μίλια (περίπου 370 χιλιόμετρα).
Στην ΑΟΖ, το παράκτιο κράτος έχει:
Αποκλειστικά οικονομικά δικαιώματα — αλιεία, εξόρυξη υδρογονανθράκων, αξιοποίηση ενεργειακών πηγών (κύματα, άνεμος).
Νομοθετική αρμοδιότητα για περιβαλλοντική προστασία.
Δικαιοδοσία για επιστημονική έρευνα.
Δεν έχει όμως πλήρη κυριαρχία — ελεύθερη ναυσιπλοΐα και υπερπτήση από άλλα κράτη παραμένει.
Η υφαλοκρηπίδα
Η υφαλοκρηπίδα ορίζεται στα Άρθρα 76-85. Είναι το βυθός και υπέδαφος των υποθαλάσσιων περιοχών που εκτείνονται πέρα από τα χωρικά ύδατα.
Η έκταση της υφαλοκρηπίδας εξαρτάται από τη γεωλογική δομή. Εκτείνεται είτε ως 200 ναυτικά μίλια (όπως η ΑΟΖ), είτε μέχρι 350 ν.μ. αν το παράκτιο κράτος μπορεί να αποδείξει ότι η φυσική προέκταση της ηπείρου του φτάνει εκεί.
Δικαιώματα στην υφαλοκρηπίδα:
Αποκλειστική εξόρυξη ορυκτών, υδρογονανθράκων, βιοτικών πόρων του βυθού.
Δεν αφορά τα ύδατα ή τον εναέριο χώρο πάνω από τον βυθό.
Η κύρια διαφορά
Προτεινόμενα
Η βασική διαφορά:
Η ΑΟΖ αφορά τα ύδατα και τον αέρα πάνω από τον βυθό — ψάρια, ηλεκτρομαγνητικά κύματα.
Η υφαλοκρηπίδα αφορά τον βυθό και υπέδαφος — πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ορυκτά.
Στην πράξη, οι δύο ζώνες συμπίπτουν συχνά. Όμως οι ορισμοί έχουν τεχνική διαφορά που έχει νομική σημασία.
Πώς οριοθετούνται μεταξύ γειτονικών χωρών
Όταν δύο κράτη βρίσκονται κοντά μεταξύ τους, οι ζώνες τους επικαλύπτονται. Το διεθνές δίκαιο προβλέπει ορισμένες αρχές:
Η αρχή της «μέσης γραμμής» (median line). Η ζώνη χαράσσεται στη μέση μεταξύ των ακτογραμμών. Εφαρμόζεται όταν οι αποστάσεις είναι λιγότερο από 400 ν.μ.
Η αρχή της «ευθυδικίας» (equity). Λαμβάνονται υπόψη ειδικές γεωγραφικές περιστάσεις. Νησιά, βραχονησίδες, μήκος ακτογραμμής επηρεάζουν.
Στην πράξη, η οριοθέτηση γίνεται με διμερείς συμφωνίες ή με προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ) ή στο Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας (ITLOS).
Το ελληνικό ενδιαφέρον
Η Ελλάδα, ως χώρα με μεγάλη ακτογραμμή και 6.000 νησιά, έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Έχει υπογράψει διμερείς συμφωνίες οριοθέτησης ΑΟΖ με την Ιταλία (1977, 2020) και την Αίγυπτο (2020). Με την Αλβανία υπάρχει συμφωνία 2009 που δεν έχει επικυρωθεί.
Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει UNCLOS και αμφισβητεί την επίδραση των ελληνικών νησιών στη χάραξη ζωνών. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις διακεκριμένων διεθνολόγων, η ελληνική θέση βασίζεται σε στέρεο νομικό υπόβαθρο.
Η ανάγκη για διεθνή διευθέτηση
Στους κύκλους της διεθνούς διπλωματίας τονίζεται ότι οι ανεπίλυτες θαλάσσιες διαφορές αποτελούν εστίες έντασης. Πανεπιστημιακοί καθηγητές διεθνούς δικαίου επισημαίνουν ότι η προσφυγή στη διεθνή δικαιοσύνη προσφέρει σταθερές λύσεις σε σύγκριση με μονομερείς ενέργειες.
Παρατηρητές των γεωπολιτικών εξελίξεων εκτιμούν ότι οι μελλοντικές τεχνολογίες — αιολική ενέργεια ανοιχτής θάλασσας, εξόρυξη βαθέων υδάτων — θα ενισχύσουν τη σημασία των θαλάσσιων ζωνών τα επόμενα χρόνια.
