Ο Ψυχρός Πόλεμος αποτελεί τη μεγαλύτερη γεωπολιτική αναμέτρηση του σύγχρονου κόσμου χωρίς ανοιχτή στρατιωτική σύρραξη μεταξύ των πρωταγωνιστών. Δημιούργησε δύο παγκόσμια μπλοκ, στρατιωτικές συμμαχίες, ιδεολογικά ρεύματα και πυρηνικές απειλές που έφτασαν μερικές φορές στο όριο της παγκόσμιας καταστροφής. Οκτώ στιγμές αποτυπώνουν την εξέλιξη αυτής της πενίνταχρης διαμάχης.
1. 1945-1947 — Από συμμάχοι σε αντιπάλους
Στη Γιάλτα και στο Πότσδαμ, οι Ρούζβελτ-Στάλιν-Τσώρτσιλ διαμοίρασαν τη μεταπολεμική Ευρώπη. Η Ανατολική Ευρώπη ανήκε στη σοβιετική σφαίρα.
Η Δόμα Trumann του 1947 σήμανε την επίσημη αρχή του Ψυχρού Πολέμου. Ο Πρόεδρος Τρούμαν δεσμεύτηκε για «ανάσχεση του κομμουνισμού». Λίγο μετά ακολούθησε το Σχέδιο Μάρσαλ για την οικονομική ανασυγκρότηση της Δυτικής Ευρώπης.
2. 1948-1949 — Ο αποκλεισμός του Βερολίνου
Η ΕΣΣΔ απέκλεισε το Δυτικό Βερολίνο από τις χερσαίες οδούς. Οι Δυτικοί απάντησαν με τη μεγαλύτερη αερογέφυρα της ιστορίας — 277.000 πτήσεις σε 11 μήνες, 2,3 εκατομμύρια τόνους εφοδίων.
Ο αποκλεισμός λύθηκε τον Μάιο του 1949. Λίγο μετά ιδρύθηκε το NATO (Απρίλιος 1949) και η Σοβιετική Ένωση εξερράγη την πρώτη της ατομική βόμβα. Η εποχή των δύο πυρηνικών δυνάμεων είχε αρχίσει.
3. 1950-1953 — Ο πόλεμος της Κορέας
Η Βόρεια Κορέα εισέβαλε στη Νότια Κορέα. Οι ΗΠΑ ανταποκρίθηκαν με στρατιωτική επέμβαση υπό σημαία ΟΗΕ. Η Κίνα στάλθηκε στο πλευρό του Βορρά.
Ο πόλεμος έκλεισε με ανακωχή το 1953, στην ίδια γραμμή όπου ξεκίνησε. Παρέμεινε ως «πάγωμα» μέχρι σήμερα — ποτέ δεν υπογράφηκε τυπική ειρήνη. Η Κορέα είναι ακόμα τεχνικά σε εμπόλεμη κατάσταση.
4. 1962 — Η κρίση των πυραύλων στην Κούβα
Η ΕΣΣΔ τοποθέτησε πυρηνικούς πυραύλους στην Κούβα. Οι ΗΠΑ έθεσαν ναυτικό αποκλεισμό. Για 13 ημέρες, ο κόσμος έφτασε στην πιο κοντά πυρηνική σύγκρουση ποτέ.
Η κρίση λύθηκε με μυστική συμφωνία: η ΕΣΣΔ απέσυρε τους πυραύλους από την Κούβα, οι ΗΠΑ απέσυραν αργότερα τους πυραύλους από την Τουρκία. Δημιουργήθηκε «κόκκινη γραμμή» Ουάσινγκτον-Μόσχας για άμεση επικοινωνία.
5. 1968 — Η Άνοιξη της Πράγας
Στην Τσεχοσλοβακία, ο Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ ξεκίνησε τη «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο». Στις 21 Αυγούστου, σοβιετικά τανκς εισέβαλαν στην Πράγα.
Προτεινόμενα
Η Δόμα Μπρέζνιεφ διακήρυξε ότι κανένα ανατολικοευρωπαϊκό κράτος δεν μπορούσε να εγκαταλείψει το σοβιετικό μπλοκ. Πολλοί δυτικοί κομμουνιστές αποκόπηκαν από τη Μόσχα μετά αυτό το γεγονός.
6. 1979-1989 — Ο πόλεμος στο Αφγανιστάν
Η ΕΣΣΔ εισέβαλε στο Αφγανιστάν για να στηρίξει το κομμουνιστικό καθεστώς. Η εμπλοκή μετατράπηκε σε «σοβιετικό Βιετνάμ» — 10 χρόνια απώλειες, 15.000 σοβιετικοί νεκροί.
Οι ΗΠΑ όπλισαν τους μουτζαχεντίν μέσω της CIA. Ο πόλεμος εξάντλησε οικονομικά την ΕΣΣΔ και υπονόμευσε το ηθικό της. Η σοβιετική αποχώρηση ολοκληρώθηκε το Φεβρουάριο 1989.
7. 1989 — Η πτώση του Τείχους
Στις 9 Νοεμβρίου 1989, μετά από εβδομάδες λαϊκών διαδηλώσεων στην Ανατολική Γερμανία, το Τείχος του Βερολίνου άνοιξε. Σε λίγες εβδομάδες, ολόκληρη η Ανατολική Ευρώπη απελευθερώθηκε.
Πολωνία, Ουγγαρία, Ρουμανία, Βουλγαρία, Τσεχοσλοβακία ξέφυγαν από τη σοβιετική επιρροή. Η Γερμανία επανενώθηκε τον Οκτώβριο του 1990 σε ιστορικό συμβολισμό του τέλους της εποχής.
8. 1991 — Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ
Στις 25 Δεκεμβρίου 1991, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε. Η σοβιετική σημαία κατέβηκε από το Κρεμλίνο. Η ΕΣΣΔ διασπάστηκε σε 15 ανεξάρτητες δημοκρατίες.
Η Δύση πανηγύρισε ως νικητής του Ψυχρού Πολέμου. Σύμφωνα με τις παρατηρήσεις διακεκριμένων διεθνολόγων, οι επόμενες δεκαετίες ανέδειξαν τις πραγματικές πολυπλοκότητες της μεταψυχροπολεμικής τάξης. Πανεπιστημιακοί ιστορικοί τονίζουν ότι ο Ψυχρός Πόλεμος δεν τερματίστηκε με σαφήνεια — μετασχηματίστηκε σε νέες μορφές αντιπαλότητας.
Η κληρονομιά μέχρι σήμερα
Στους κύκλους των γεωπολιτικών αναλυτών αναγνωρίζεται ότι ο τρέχων ανταγωνισμός ΗΠΑ-Κίνας και η επιθετικότητα της Ρωσίας δεν είναι παρά μετασχηματισμός των ίδιων δομικών αντιπαραθέσεων.
Παρατηρητές της σύγχρονης διπλωματίας εκτιμούν ότι η εποχή της «πολυπολικής αντιπαράθεσης» έχει ομοιότητες με τις πρώιμες φάσεις του Ψυχρού Πολέμου. Η μελέτη της προηγούμενης εποχής παραμένει κρίσιμη για την κατανόηση του παρόντος.
