Το ελληνικό Σύνταγμα ψηφίστηκε στις 9 Ιουνίου 1975, λίγους μήνες μετά τη Μεταπολίτευση και το δημοψήφισμα για την κατάργηση της βασιλείας. Αποτελείται από 120 άρθρα και έχει υποστεί τέσσερις αναθεωρήσεις, με τη σημαντικότερη του 1986 να μεταβάλλει τις αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας. Η γνώση των βασικών διατάξεων αποτελεί προϋπόθεση ενεργής ιδιότητας του πολίτη.
1. Άρθρο 1 — Η μορφή του πολιτεύματος
Ορίζει την Ελλάδα ως προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία. Καθιερώνει την αρχή ότι θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία. Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον Λαό και υπάρχουν για τον Λαό.
2. Άρθρο 2 — Σεβασμός της ανθρώπινης αξίας
Καθορίζει ως πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας τον σεβασμό και την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Από αυτή την αρχή απορρέουν δεκάδες ειδικότερες προστασίες — από την απαγόρευση βασανιστηρίων ως την προστασία προσωπικών δεδομένων.
3. Άρθρο 4 — Ισότητα ενώπιον του νόμου
Όλοι οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου. Άντρες και γυναίκες έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις. Καμιά διάκριση δεν επιτρέπεται με βάση τη φυλή, τη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις.
4. Άρθρο 5 — Ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας
Καθιερώνει το δικαίωμα συμμετοχής στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας. Καλύπτει την ελευθερία κίνησης, την επιλογή τόπου διαμονής και την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας. Πρόκειται για την ευρύτερη ασπίδα ατομικής ελευθερίας.
5. Άρθρο 14 — Ελευθερία του Τύπου
Καθιερώνει την ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου, με την προληπτική λογοκρισία να απαγορεύεται ρητά. Η ελευθερία αυτή υπόκειται σε περιορισμούς μόνο για συγκεκριμένες περιπτώσεις — προσβολή της προσωπικότητας, εθνική ασφάλεια, δημόσια τάξη.
6. Άρθρο 16 — Παιδεία και επιστήμη
Η παιδεία αποτελεί βασική αποστολή του Κράτους. Διασφαλίζει τη δωρεάν δημόσια εκπαίδευση σε όλες τις βαθμίδες και απαγορεύει την ίδρυση μη κρατικών πανεπιστημίων. Το άρθρο αυτό παραμένει ένα από τα πιο συζητημένα του Συντάγματος.
Προτεινόμενα
7. Άρθρο 17 — Προστασία της ιδιοκτησίας
Η ιδιοκτησία τελεί υπό την προστασία του Κράτους. Απαλλοτρίωση επιτρέπεται μόνο για δημόσια ωφέλεια, νόμιμη διαδικασία και πλήρη αποζημίωση. Ο πολίτης γνωρίζει εκ των προτέρων τους όρους κάθε στέρησης ιδιοκτησίας.
8. Άρθρο 21 — Προστασία της οικογένειας και της παιδικής ηλικίας
Η οικογένεια, ο γάμος και η μητρότητα τελούν υπό την προστασία του Κράτους. Πολύτεκνες οικογένειες, ορφανά παιδιά και άτομα με αναπηρίες απολαμβάνουν ειδική φροντίδα. Πρόκειται για το κοινωνικό άρθρο με ευρύτατες πολιτικές προεκτάσεις.
9. Άρθρο 25 — Δικαιώματα του ανθρώπου
Ορίζει ότι τα δικαιώματα του ανθρώπου ως ατόμου και ως μέλους κοινωνικού συνόλου τελούν υπό την εγγύηση του Κράτους. Προβλέπει την αρχή της αναλογικότητας για κάθε νομοθετικό περιορισμό. Είναι η σύγχρονη ασπίδα του πολίτη απέναντι σε καταχρήσεις.
10. Άρθρο 110 — Διαδικασία αναθεώρησης
Καθορίζει ότι οι θεμελιώδεις διατάξεις δεν αναθεωρούνται ποτέ. Όλες οι άλλες αλλάζουν με ειδική διαδικασία που διαρκεί δύο διαδοχικές βουλευτικές περιόδους. Το άρθρο αυτό προστατεύει τη συνταγματική σταθερότητα.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις διακεκριμένων συνταγματολόγων, η γνώση αυτών των δέκα άρθρων προσφέρει στον πολίτη βασική θεσμική παιδεία. Νομικοί παραστάτες επισημαίνουν ότι το ίδιο το Σύνταγμα προβλέπει την υποχρέωση κάθε Έλληνα να συμβάλλει στη διαφύλαξή του.
Η συνταγματική παιδεία στην επόμενη δεκαετία
Η ψηφιακή εποχή θέτει νέες προκλήσεις στις συνταγματικές διατάξεις — από την προστασία προσωπικών δεδομένων ως την ελευθερία της έκφρασης στα social media. Πανεπιστημιακοί μελετητές προτείνουν ενσωμάτωση διαδικτυακών δικαιωμάτων σε ενδεχόμενη μελλοντική αναθεώρηση.
Η συζήτηση για την επόμενη συνταγματική αναθεώρηση έχει ήδη ανοίξει σε ακαδημαϊκό επίπεδο. Παράγοντες της νομικής κοινότητας τονίζουν ότι κάθε πολίτης πρέπει να συμμετέχει ενεργά σε αυτές τις συζητήσεις, καθώς οι αποφάσεις θα επηρεάσουν γενιές.
